Kevokên Me Yên Śîn Li Kapadokye’yê Man

 

Me ne tenê zmanê xwa, rengê kevokên xwa źî źi bîra me ya pênc hezar salî riniya.

Me him kevokên xwa u him źî rengê wan li Kapadokye’yê hiśtin u ćun.

Me źi bîr ku em bi kevokên xwa li Kapadokye’yê daniśî bun.

Kapadokye'ya źi kevokên Medan

Me źi bîr ku me li źêr, di bin Kapadokye’yê da, baźarên xwa hiśtin.

Me źi bîr ku me li Kapadokye’yê kevokên śîn ćêkirî bun.

Me źi bîr ku me xwadayên destpêkê yên efsanevî źi ezmanê li źor ćiyayên me yên śîn daxistî bun źêr.

Gava em hatî bun Kapadokye’yê, me u wan, me bi hev ra źi axa di bin Kapadokye’yê da kolan u baźar ava kirî bun.

Herd źi źêr va bilind buyî bu.

Ćiku yên di bin herdê da mezin bun.

U îcarê me źi źêr va di nav baskên kevokên xwa da rahiśtî bu śîniya źor.

Medan navê Kapau̯ta-ka- l’ Kapadokye’yê kirî bu.

Farsan ew nav hindekî guhartin u kirin Katpatuka-.

Lê Yonenan źî ew nav pićekî guhartin u kirin Kappadokia.

Ez dibêźim haya Tirkan źê tun e ku navê Kapadokye navekî Medî, ango yekî Kurdî ye.

Helbet ez źî dizanim ku hun nizanin, peyva me kevok u Kapadokye eynî peyv in.

Peyva me kevok źi teśeya xwa ya kevin *kapau̯ta-ka- tê.

Di Vedî u Sanskrîtî da (li dor 1100 salên źi berî mîladê) kapóta- wekî Kurdî wateya „kevok“ dida.

Di zmanên Kurdî da peyva kevok bi śiklên cihê u cihê tê bi kar’anîn, meselen wekî teśeya kebok, kevot, kevotk, kote, kotir, kawoter, kamuter u hwd.

Lê di eslê xwa da Proto-Kurdî *kapau̯ta- wateya rengê „śîn“ u „kevok“ dida (li dor 1700 salên źi berî mîladê).

Dîsan di Proto-Arî da źî ev peyv bi eynî śiklî bu u heman wate dida (li dor 2500 salên źi berî mîladê).

Navê gola Urmiye’yê digel Strabon wekî Kapau̯ta- hatiye tomar kirin. Qasî ku xuya dibe Medan ew nav lê kiriye.

Lê ev nav dîsan paśê derbazî zmanê Ermenî Kaputan, Erebî Kabūdān źî buye. Her weha ćiyayekî bi navê Kapotes yê li Ermenistan’ê li ba Plinius hatiye tomar kirin.

Bîra meriv di peyvên zmanê wî mirovî da ye.

Peyva ku źi bîra meriv bar dike u terre, bi xwa ra perćeyeke rih u bîra meriv źî digire u dibe.

Yê ćuyî dimire, yê mayî seqet dimîne.

Lê dawiya hemî seqetiyan bi źan e.

Heta ku meriv roźekê bi wê źanê dimire, l’ dermana źana xwa digerre.

Gava meriv roźekê li pey yê ćuyî dimire, hingê meriv źi źana xwa xelas dibe.

Debîrên Li Medya'yê

 

Di van demên dawiyê da ez bi nivîsarên Farsiya kevin ra pirr bilî bum.

Mîna ku min berê źî gotî bu, min ê wergerra „nivîsarên Farsiya kevin yên Dariyus“ źibo ćapê amade bikira, ango źi Farsiya kevin wergerranda ser Kurdiya Kurmancî.

Min źi berî heftekê bi dawî kir, lê gelek astengiyên nepayî derketin.

Ez vê źî li ciyê xwa bihêlim. Ez ê di nivîseke din da li ser vê meselê bisekinim.

Ez dixwazim hîro pićekî li ser peyva Kurdî „debîr“ bisekinim, serê _hewe u yê xwa pê b’êśînim.

Her cara ku ez bi miźareke dîrokî va miźul dibim, ez dubare pê dihessim ku pirsgirêkên me Kurdan yên rihî u mêźiyî źi ćavkaniyeke ćendîn kevin tên.

Bi taybet źî nexwaśiyeke pirr xerabe di nav Kurdên elît da hee ye. Him źî bê îstîsne, di nav hemî dîroka bi hezaran salan da.

Tevî ku xelkê Kurd hertim bi zman u ćanda xwa va girêdayî maye, hemî hêrîśên zmanî u ćandî yên źi der va di nav xwa da wekî aśê bi rik yê bi hezaran salan hêrrandiye źî.

Ne karekî pićuk e. Bi dehan hêz u dagirkerên wehśî hatine u axa Kurdistan’ê tarumar kirine.

Lê hemî źî yek bi yek hêrrîne u bi bayên źi bakur ra ćune.

Nivîsarên Farsiya kevin yên Dariyus li Behistun'ê. 

Zmanê Kurdî u ćanda Kurd wekî ćiyayê źi kevirê bazaltê her li śuna xwa maye.

Tevî ku xelkê Kurd hemî wêranker di kurka xwa da hêrrandiye źî, ćîna elît ya Kurdan hertim li ser piśta xelkê Kurd li ber wêrankeran kućiktî kiriye.

Ev bênamusiya vê ćîna Kurd ya elît ya ku hîro gêhiśtiye asta herî bilind u heebunên bi hezaran salan tarumar dike, li ser van heebunan bazara qewadî u qehpikiya xwa dike, dîsan berê źî bi heman mantixî karê xwa kiriye.

Lê hindî hîro ew hemî heebunên bi hezaran salan berbi dawîbunê terrin, yek bi yek bê vegerr bi dawî dibin.

Źixwa meriv ecêb dimîne u źi xwa dipirse, ćawan buye ku ew heebunên dîrokî heta hîro bi dawî nebune?

Ez vegerrim ser miźara xwa, ango werim ser peyva „debîr“.

Peyva me debîr źi Kurdî u Îraniya kevin dipi-bara- „debîr“ tê.

Peyva dipi- „nivîs, nivîsar“ źi Elamî u °bara- źî źi Kurdî u Îraniya kevin bar- „birin“ tê (hîndî-ewrupî bher-).

Ango bi hev ra „yê ku nivîsê bi xwa ra dibe/digerrîne“ dide.

Divêt meriv l’ derfetên źi berî du hezar u pênc sed salan (2500) bifikire.

Kesên ku dikariyan bixwînin u binivîsin, bi tilliyan dihatin heźmartin.

Wan debîran bi taybet źibo ćîna biźarte/elît gotinên wan li ser zinar u metalan dinexśandin.

Dariyus źî eynen weha kiriye. Ferman daye ku ew debîr gotinên wî li ser zinaran binivîsînin.

Di nav 35 salan da, ango heta ku Dariyus bimire, ew gotinên wî li ser wan zinarên li Behistûn’ê bi bizmar u ćakućên di destên debîran da hatine kutan.

Di van nivîsarên Dariyus da, di risteyekê da herfek hee ye ku bi têra xwa ez miźul kirim. 

Navê Dariyus bi Farsiya kevin hertim wekî Dârayav.uš hatiye nivîsîn u ev forma Farsiya kevin ya rast e.

Lê li ciyekî wekî Dârayavahuš (ango bi -h-) hatiye nivîsîn. U ev forma bi -h- forma zmanê Mediya kevin e.

Îcarê ew pirsa rewa di serê we da źî ćêbû, ne?

Herê, kesê/debîrê ku ew nivîsar li ser wan zinaran kutayî bu, yekî Med bu, u wî kesî baś dizaniya ku forma kevin u rast ya bi -h- bu (di pirtukê da hun ê bikarin bi frehî pêda herrin).

Bi saya nivîsên wî debîrê (yan źî wan debîrên) Med e ku em hîro Farsiya kevin bi têra xwa nas dikin, lê ne Mediya kevin.

Tebeqeya Kurd ya elît ti carî nekariye rola xwa ya dîrokî bilîze, hertim li ber deriyên tecawîzkarên xwa kućiktî kiriye.

Ćend kesên ku xwastine tiśtina bikin źî dîsan bi destê van kućikan hatine kuśtin.

Tenê herfek, ku bê hemdî hatiye nivîsîn, ćendîn înformesiyon u reelîteyên dîrokî nîśanî me dide, him źî piśtî 2500 salan.

Xwazila bila van kućikên hîro źî bê hemdî śaśiyeke weha bikira.

Qet nebe bila ćend kesan źî źi piśtî sed salan bigota: „Yaw ev herf bi zmanê Kurdî nebe?“.

 

Nîśe: Ewê ew wergerra nivîsarên Farsiya kevin di vê mehê da derkeve, bi tevî Destpêkeke drêź ya bi miźarên dîrokî u zmannasiyî.

Weśanxaneyên Qaśo Kurd Yên Tacîr

Heger ne śaś bibim, vê gavê li bakurê Kurdistan'ê 28 weśanxaneyên kurdan hee ne.

Ez nabêźim weśanxaneyên bi "zmanê kurdî" hee ne.

Lê di rastiyê da van weśanxaneyana tenê navekî bi kurdî l xwa kirine u hew.

Roź derbaz nabe ku van weśanxaneyana bi zmanê tirkan pirtukan nedin ćapê u belav nekin.

Bi karê xwa pirr bi xurur u kibîr in.

Meriv dikare weśanxaneyên kurdan wekî baskekî MÎTa tirkan yê źibo belavkirina pirtukên bi zmanê tirkî źî qebul bike.

Karê ku tirkên namerd bi xwa nekaniyan bikin, l van weśanxaneyan dan kirin.

Źixwa bi zêdeyî bermayiyên filan u bêvan partiya xesandî ne.

Mêźiyê van golikan ava xwa źi kaniya kurdewariyê venexwariye.

Loma ruyê van ti carî l hev nakeve gava bi heśkereyî tacîrtiyê dikin.

Bi salan e ku ez źi filan u bêvan weśanxaneyê dipirsim, ka ew dikarin lêkolîna min ya bi sernavê "bêźenasiya zmanê kurdî ya dîrokî" ćap bikin yan na.

Tu yê bibêźî di guhê gê da ramedîne, deng źi bêbavan derneket.

Hemiyan źî bi derew u sextekariyên belaś berê xwa dan quzilqurta nediyar.

Tenê pesna lêkolînê dan, paśê dawa peran kirin, yan źî qet bersîv nedan.

Hindekan gotin, "Te carcarina zmanê devokî bi kar haniye" u xwastin dersa zmanê kurdî bidin min.

Min hêdî hêviya xwa źi van teresan brrî bu  (birrî bu).

Roźekê min li klînîkê dîsan tercume dikir, źibo kurdekî me.

Tevî ku bi salan bu min źibo wî tercume dikir źî, źi berî śeś mehan digel tedaviyê gava li ser demên berê dipeyîviya, got, "Karapetê Xaco" xalê min bu. Tabî pićekî pêda ću.

Źixwa Karapetê Xaco kurd baś nas dikin. Bi dengbêźiya xwa di nav xelkê kurd da kesekî bi nav u deng bu.

Bi eslê xwa ermen bu. Kurd bi xwa źî vê yekê dizanin u loma qîmeteke taybet didan wî. 

Min heta wê roźê nedizaniya ku hêleke wî kurdê me ermen bu.

Tenê bi kurdî dizaniya.

Got, "Em xwa kurd dizanin. Tiśtekî ermenan li ba me nemaye.".

Źi piśtî tedaviyê gava ew źi odê derket u ću, śêftoxtor źi min pirsiya u xwast di Youtube'ê da guhdariya Karapetê Xaco bike.

Îcarê gotina me xwa li ser dengbêźiyê drêź kir.

Min pićekî ćîroka dengbêźiyê źê ra vegot.

Bi hêdîka gotina me berê xwa daa zmanê kurdî.

Helbet ew bi xwa źî baś dizane ku ez îndocermenîst u îndoîranolog im.

Źiber ku di vê navberê da ew źî baś hiynî xemsariya kurdan ya bo zmanê kurdî buye, gelekî pê têśe.

Paśê gotina me hat ser lêkolînên min.

Min got, "Mixabin ćapxaneyén kurdan ćap nakin. Tev da źî bune bazirganên belaś. Sextekarî u derewkarî źi xwa ra kirine śîr u śekir. Źibo ku lêkolînekê ćap bikin, daxwaza peran dikin.".

Gotina me bi têra xwa drêź bu.

Paśê źi min rica kir u got, "Beghyanî, ma tu dikarî bo min pićekî vê lêkolîna xwa tarîf bikî?".

Źi piśtî ku min bi kurtî źê ra vegot, got, "Bihayê ćapê ćiqas e?".

"Mixabin fikreke min tun e, lê texmînî dibe ku li dor hezar frenkî bibe."

L min mêze kir u got, "Beghyanî, ez amade me van mesrefan bigirim ser xwa. Ez źî dizanim ku tu yê vê yekê qebul nekî. Lê dîsan źî bi kerema xwa carekê li ser bifikire. Ez ne wekî sponsor, wekî kesekî dildarê zman u ćanda kurdî dixwazim alîkariyê bikim u ewqas. Bila tenê di navbera me da bimîne ...".

Min spas kir u got ez vê yekê nikarim qebul bikim.

Ez ći bibêźim, fedekariyên źi dil meriv l baa dikin.

Gava ez paśê vegerriyam malê min got ka ez careke din bi weśanxaneyeke din ra bikevim têkiliyê, ka ći źê derdikeve.

Ez îcarê bi “weśanxaneya Na”yê ra ketim têkiliyê.

Camêr bi lez l min vegerriyan u gotin bi kerema xwa wê lêkolîna xwa carekê źi me ra biśîne.

Źi piśtî heftekê gotin, "Me lêkolîna te xiste nav bernameya xwa, em ê heta sê-ćar mehan ćap bikin.".

Dawiya dawîn źi piśtî deh salan di meha hezîranê da hate ćap kirin bêyî ku źi min pere were xwastin.

Paśê, ango piśtî ćapkirinê, min źi śêftoxtor ra mesele got.

Pirr kêfxwaś bu.

Pêra min got, em carekê bi hev ra herrin restorenta hevalê min u em bi hev ra xwarinekê bixwin.

Dîsan kêfxwaś bu.

Di hevdehê meha temmuzê da em bi hev ra ćun xwarinê.
Min pîzze u wî źî kalzone sîparîś daa.
Min źi heval Newzat ra got, bi kerema xwa bila hêkekê źî li ser pîzzeya min belav bike.
Paśê xwarinên me hatin.
Lê li ser pîzzeya min hêk tune bu.
Gava heval Newzat paśê pêhessiya, ću źi pîzzevan pirsiya u hat.
Got, "Mixabin śaś famkirinek ćêbuye, pîzzevan hêka pîzzeya te źî kiriye nav kalzoneyê.
Śêftoxtor kenniya u got, "Beghyanî, biborîne, hêka pîzzeya te źî heqqê min buye. Min źi te ra got, di vê kalzoneyê da du heb hêk hee ne, ne hêkek.".
Bavê mino, ma źi vê baśtir heq u huquq dibe.

-

Vê payîzê ewê Weśanxaneya Na wergerra "Nivîsarên Dariyus" yên ku min źi berî bîst salan wergerrandî bun kurdiya kurmancî, ćap bike.

Dawiya vê salê źî ewê lêkolîna min ya li ser zmanê medî, ku bi elmanî ye, were ćap kirin.

Di sala 2021an da źî du lêkolînên din, yek bi kurdiya kurmancî u yek źî bi elmanî.

Koćeriya Gêleyan

Kurd di mala xwa da koćer in.
Źixwa ev têrî kezeba śewitî dike.
Lê ku gêleyan/moriyan źî koćeriya xwa lê zêde kir, bivêt nevêt ku hingê dibin "koćerên koćeran".
Em bibêźin dibin "serkoćer".

Law Bi Kurdî, Dê-u-Bav Źî Bi Tirkî Nizanin

Kurdan nekanîn xwa źi karê beradayî yê dîrokê xelas bikin.

Rabune rêklama pirtukeke beredayî ya bi zmanê tirkan dikin, źibo ku xwa bêtir u baśtir di ber zmanê tirkan ra bikin wekî serseriyên sedsalê.

Kućik sînorên xwa bi mîza xwa xêz dikin, loma meriv nikare ewqas bi hêsanî kifś bike.

Meriv yan pêlê dike yan źi źê derbaz dibe.

Lê di herdu halan da źî haya meriv źê nabe.

Tabî kućik sînorên ku bi mîza xwa datînin, baś nas dikin.

Kećikeke kurd 

Loma hertim bi tevdîr in.

Hêsaba mala bavê xwa dikin.

Heger baweriya wan bi gurćika wan hee'be, źê derbaz dibin. Yan na, paśpaśkî b śun da vedigerrin.

Yanî kućik sînorên mala bavê xwa baś nas dikin.

Gava tarî l ser herdê dikeve, sînor dikevin bin herdê.

Di tariyê da sînor bêhna xwa vedidin.

Kućik tenê źê bîhn dikin.

Heta berbangê heźmara kêrguhên di nav sînora mala xwa da diheźmêrin dema ew di ser wan sînoran ra b vir u wir da bazdidin.

Roźa din xwadê kerîm e, dibêźin.

Lê kurd ći dikin?

Li dezgeheke resmî ya li welatekî Ewrupê xortekî 17 salî u dê u bav runiśtine.

Tercumanekî bi kurdî hatiye xwastin.

Gava tercuman tê, terrin bi hev ra di cîyekî pićuk da rudinin u wergêrr dest bi wergerra kurdî dike.

Xort bi lez gotina wî dibirre u dibêźe ew bi kurdî nizane u źê dixwaze ku bila bi tirkî tercume bike.

Lê dê u bav źî bi tirkî nizanin.

Tercuman dibêźe ew bi xwa bi tirkî nizane, tevî ku dizane źî.

Dê u bav bi lez dikevin navberê.

Memurê dezgeha resmî ya dewletê pićekî śaś dibe u nizane ka mesele ći ye.

Tercuman bi lez vedigerre wî u dibêźe, "Xorto dibêźe ew bi kurdî nizane.".

"Ma ew ne kurd e, ne lawê van e?"

"Herê lawê van e."

"Êêê, ćima bi kurdî nizane? Ev tiśt ćawan dibe?"

Źi niśkê va dê u bav dest bi axaftinê dikin.

"Welleh aniha mesele weha ye. Nikane biaxive, lê pićekî fam dike. Ew li Stembol'ê ćêbu. Li Stembol'ê ću dibistanê. Mamosteyên wî yên li dibistanê gelekî caran źi me ra gotin, pê ra bi kurdî neaxivin ku bila baś hînî tirkî bibe. Gotin pê ra bi tirkî neaxin ku bila tirkiya wî xerab nebe. Me źî got bila li dibistanê zirarê nebîne, xem nake, em ê pê ra bi kurdî neaxivin. Loma bi kurdî nizane."

Tercuman gotina wan werdigerrîne.

Ćavên memur bi temamî beloqî dibin, fam nake. Źi wan ra dibêźe:

"Aniha ev lawê we ye, ne?"

"Herê."

"Aniha ev lawê we bi kurdî nizane u hun źî bi tirkî nizanin?"

Serê memur bi temamî tevlihev dibe, ecêb ecêb l wan dinêre.

"Herê."

Dayik bi tirkî nizane.

Bav źî bi tirkiyeke pir xerab pićekî xwa îdare dike.

Bavê bavan di nav HDPê da sî salan siyaset kiriye, bi salan di nav girtîgehê da maye.

Źi piśtî ku derdikeve Ewrupê, ćend mehan paśê tirk lawekî wî yê din bi gulleyan dikuźin.

Dayik u bavên kurd yên ku bi tirkî nedizaniyan, zarokên ku bi kurdî nizanin mezin kirin.

Dayik u bavên kurd yên ku bi tirkî nizanin, zarokên ku bi kurdî nizanin mezin dikin.

U ev dayik u bav doza mafên mezin dikin. 
Lê di nav mala xwa da doza zmanê tirkî u tirktiyê dikin.

U pê nahessin ku ruhen li kîźan xopanan derbeder bune u ćune.

Kevokên Kesk Baranên Bi Śîn Vedixwin

Kećika kumiksor

Kećika kumiksor
Xewnên brîndar di śevên śemitî da bê ćav digerrin

Ćiku śînên me yên źi lîlanan

Li dor hustiyên me tilmisên xwa pê dirêsin

Źi ćemên revî gulleyan radikin kevirên beredayî

Bi xiśm lʼ xewnên xwa digerrin li ber deriyan

Kećika ku bi du guliyan kevokan nîkil dike

Guh bide ayînên kevokên kesk li bintara bavo

Dema ew radikevin źi baranên bi śîn ava sar vedixwin

Bavo bi źan ee

Źehr vexwarî

Di źehra śevê da lʼ kećika kumiksor digerre.

Kevirekî Bi Kewz Źî Tun E Li Ser Gora Zmanê Kurdî

Xalê me yê darnas di nav daristana xwa da digerre. Dixwaze rewśa darên li daristana xwa bibîne.

Źi piśtî demekê tê li ciyekî disekine. Li ser herdê tumeke sosret dibîne. L’ kevirekî mezin diśibe. Lê bi kewzan hatiye dagirtin.

Kêra di bêrika xwa da derdixe, terre li ser kewza kesk xwar dibe.

Kêra di destê xwa da tê ra dike. Kêra wî di bin kewzê da li tiśtekî hiśk dikeve u nikare tê ra herre. „Herhal di bin vê kewzê da kevir hee ye.“ dibêźe.

Źi piśtî hewldanên drêź di bin ciyê hiśk da rastî rengê kesk tê. Pê dihesse ku di bin wê kewzê u wê kaśila hiśk u sert da darek di nav herdê da ramediye.

Tevî ku dar bi herdê ra buye yek źî, tevî ku ew dar ev ćar-pênc sed sal in ketiye ser herdê źî, hîn źî nemiriye, hîn źî kibarikan/kivarikan ew nekanîne hurhurî bikin.

Dar dara darbuzê ye, ango dara buzê ye.

Di rastiya heeyî u xwezayî da źi piśtî ćend salan źi darên ketî ti śop li paś namînin.

Lê dara me ya ketî bi drêźiya ćar-pênc sed salan hîn źî hiśk nebuye. Rik e, carekê pêgirtiye.

Divêt ev dar bi av u mînerelan bihata xwadî kirin.

Divêt fotosîntêza  zerurî rêkupêk di nav pelan da śekir ćêkira.

Darnasê me lêdikole.

Źi piśtî lêkolînan pêdihesse ku rehên/kokên dara ketî hîn źî di nav herdê da ne.

Rehên wê darê u yên darên li dor wê li hindek ciyan gêhiśtine hevdu. Li gelek ciyan di navbera rehên wê u darên din da korîdoreke drêź bi kibarikan hatiye ava kirin. Rehên darên din bi navbera rehên xwa źi dara ketî ra śekir, mînerel u avê diśînin, wê xwadî dikin. Ew dar bi hev ra xizm in. Rê nadin ku dara ketî di nav herdê da bifetise u bimire.

Tam ćar-pênc sed sal in ku dara ketî bi kezeba śewitî xwadî dikin. Weha xuya dike ku ewê dest źê bernedin. Gava astengiyên xwezayî derdikevin źî, ew śekirê ku bi riya fotosîntêzê di nav pelan da dihafirînin, heta rehên xwa diśînin. Wî śekirî didin kibarikên ku li dor rehên wan kom bune. Bi vî hawî ew kibarik źî pariyeke wî śekirî, av u mînerelên di nav herdê da diben u didin dara ketî.

Dar źî ligorî normên civakî tevdigerrin, malbatî ne. Hevdu nas dikin. Ćawan meriv bi ruyên hevdu hevdu nas dikin, dar źî bi rehên hevdu hev nas dikin. U heta źi hev dikevin, bi rik darên źi malbata xwa diparêz in. Heger pêwistî pê hee’be, di cî da źibo hevdu întîxar źî dikin.

Gava heśeretên bi zirar hêrîśî darekê dikin, heman dar źibo ku darên din heśyar bike, bêhna heśyarkirinê derdixe źibo ku darên din bi lez sîstema xwaparastinê bixin nav tevgerrê.

Gava meriv Kurdan u daran bi hev ra miqayese dike, meriv źi kurdbuna xwa śerm dike.

Xwazîka em dar bibuna.

Me nekanî bi qasî darekê źî xwa biparêzin.

Dareke ku ćar-pênc sed salan di nav herdê da ramediye, li benda mirina xwa ye, bi alîkariya darên źi malbata xwa li ber xwa dide, him źî bi drêźiya pênc sed salan.

Her cara ku Kurd partiyeke yan źî rêkxistinekê di bin navê Kurd u kurdîtiyê da ava dikin, avake sar b’ ser min da dadikeve.

Kurdan di destpêka salên 1970yan da partî u rêkxistin ava kirin.

Lê mixabin van partî u rêkxistinan her tiśtê kurdîn u Kurdistan’î źi binî va tarumar kirin.

Van namerdan li paś zmanê Kurdî śopek źî  nehiśtin!

Źi me ra goristeneke zmanê Kurdî źî zêde dîtin!

Be hey teresino, qet nebe meriv kevirekî bi kewz li ser wê gornê śun dike!

Aynur Doxan: "Darheźîrokê"

Kurd Di Romana PAULO COELHO Da

Źi berî heftekê bu, min romana xalê me Paulo Coelho ya bi sernavê 11 Deqqe girte destê xwa u dest bi xwandinê kir.

Min pirtuk li seffefa pirtukan kirrî bu.

Xalê me Paulo Coelho bi pirtuka  xwa Sîmyager bi nav u deng buyî bu.

Pirtukên Paulo Coelho tam li 81 zmanan hatine wergerandin. Heger ne śaś bim, heta vê gavê pirtukên wî tam 250 mîlyon caran hatine frotin … Bi eslê xwa źi Brezîlya’yê ye.

Gava min dest bi pirtuka wî ya 11 Deqqe kir, di rupela 66an da ez rastî Kurdan hatim. Yanî xalê me di vê romana xwa da behsa Kurdan źî dikir.

Naveroka romanê li ser źiyana źineke laśfroś ya 22 salî ye, li ser źiyana Maria’yê ye.

Maria’ya Brezîlya’yî terre Swîsre’yê, li Cenevre’yê b’ cî dibe.

Gava roźekê li ser kolaneke Cenevre‘yê dimeśe, rastî meśekê tê. Źineke din ya ku li wê derê ye źê ra dibêźe, Ev Kurd in.

Merax dike u źi wê źinê dipirse: Kurd źi ku derê tên?

Źina din bi xwa źî bersîva vê yekê nizane. Paśê Maria terre kafeyekê. Kesekî din yê li wê kafeyê źê ra dibêźe, Kurd źi Kurdistan’ê tên, herêmeke li baśurê Tirkiye u li bakurê Êraq’ê ye.

Gava Maria źi kafeyê derdikeve der, di nav wê sermaya li dor pileya sifirê ya li Cenevre’yê, dubare Kurdan dibîne.

Di rupela 114an da dubare xaltîka me Maria źi xwa dipirse, Kurd kî ne?

Di rupela 252an da karkera ku li pirtukxaneyê kar dike, gava bi Maria’yê ra dipeyîve, dibêźê, Ma ligorî we tiśtekî normal e ku Kurd herro meśan li dar dixin? …

Źê pê va behsa Kurdan nayê kirin.

Źibo min surprîzek bu.

Ez bawer dikim Kurd di nav nivîs u nućeyan da, di nav roman u lêkolînan da tenê bi miźarên siyasî va girêdayî tên nas kirin.

Bi taybet źî bi meśên ku Kurd li welatên xerîb l’ dar dixin, tên nas kirin.

Meriv bi dilekî rehet dikare bibêźe, ew meśên ku li van welatan tên l’ darxistin, źi sedî 99 bi destê Kurdên źi bakurê Kurdistan’ê ne.

Tevî ku orxenîzekirina meśan li welatên demoxratîk mafekî xwezayî ye u di nav makezagona van dewletan da wekî riyeke aśtiyane ya rexneyî tê qebul kirin źî, millet źi Kurdan pirr aciz in.

Kurdan di van ćel salên dawiya da źi derî meśan u bi karanîna śîddetê nekariyan xwa biguherînin, nekariyan di nav van civakan da sempatiyeke rewa źibo xwa bihafirînin. Kurd u śîddet bun wekî hevśirîk.

Di vê navberê da du nifśên nuh li van welatan mezin bun. Lê mixabin di warê huner, siyaset u zanyariyê da Kurdan nekariyan bi qasî misqalekê źî pêśkevin. Tabî ev xususiyet bi taybet di nav Kurdên bakur da runiśtiye. Li ba Kurdên źi roźhilat, baśur u roźava pićekî cihê ye.

Ya rast gava meriv meśên Kurdên bakur dibîne, meriv źi kurdbuna xwa nefret dike. Ti têkiliya van meśan u Kurdan bi kurdîtiyê ra nemaye. Li ser kolanên Ewrupe’yê bi zmanê tirkan dikin zirrezirr, xwa tatmîn dikin u vedigerrin nav qulikên xwa u bi zmanê tirkên teres pesna xwa u heft bavê xwa didin. Carina Ewrupe’yî dibêźin, Gelo ev kurd ći dibêźin, ći dixwazin, ćima bi zmanê me mebesta xwa nayînên zmên źibo ku em bikarin źi wan fam bikin?

Gava îdyoloźî  źi bin va u di dil da puć ’be, źixwa banî bi pifan difire.

Îcarê xalê me Paulo Coelhe ći bike? Heger xaltîka me Maria‘yê li kafeyeke Cenevre’yê Kurdekî hunermend yan źî zanyar nas bikira, hingê ewê xalê me Paulo źî behsa wî Kurdî bikira.

Kurdên Qul-Kirî

Dinya buye gundekî bi telaś.

Divêt meriv carekê belaya xwa lê nede, hêdî meriv hew dikare bê bela źi bifilite.

Tevî ku meriv di destpêkê da bi bedena xwa dikeve nav vî gundê bi telaś u bedena xwa źi dest dide, źi piśtî demekê rihê di laśê meriv da źî źi meriv xatir dixwaze.

Lê em her di gotina xwa da asê dimînin u loma radihêźin peyvên giran yên ku bi têra xwa źi me aciz in.

Lîstikên xwezayê.

Em źi bîr dikin ku rastiya me ya di destpêkê da, yanî rastiya beden u rihê me ya źi berî hatin u daketina nav vî gundî, hêdî di halê xwa da nanê xwa ćênake.

Divêt meriv ćavên xwa źi hêlliyên / neynikên li ser dîwarê xwa negire.

Loma hun carekê berê xwa bidin xalê me Marshall McLuhan, hun ê tiśtê ku medya dike u źi dinyayekê ćawan gundekî bi telaś ćêdike, bibînin.

Em źê ra bibêźin Marshallîzm. Yan źî baśtir e ku em bibêźin Marshallloźî. Bi -îzm wateyeke îdyoloźîk ćêdibe, lê bi -loźî wateyeke zanyarî l’ peyvê bar dibe.

Pêśniyaza min e, bela xwa l’ -îzm’ên îdyoloźiyan nedin, hun ê pê ne tenê bedena xwa, herweha rihê xwa źî bi kêran źi xwa bikin.

Em carekê binêrin ka Zerdeśt ći dibêźe.

Di Avesta’yê da peyva tanu.kǝrǝta- mahneya yê / ya ku źi xwa ćêdike / dihafirîne dide.

Avestî tanu- „laś, beden“ hîro di kurdî da wekî ten tê bi kar hanîn. U kǝrǝta- „kirî“ źî peyva me kirin e.

Wekî nimune, di Avesta’yê da tanu.maͅϑra- (tanu.maͅthra-) mahneya  peyva ku bi bedena / laśê wî va girêdayî ye, kesê ku ew girtiye nav xwa, kesê ku bi wê ra buye yek dide.

Avestî maͅthra- „fikir, raman“ u sanskrîtî mantra- eynî peyv in, ku forma sanskrîtî di nav gelek zmanan da belav buye. Ev peyv di kurdiya hîro da wekî mansur tê bi kar hanîn. Lê bi taybet źî di dema kurdiya navîn da di nav zmanê wêźeyê da hatiye bi kar hanîn, mesele helbestvanê navdar Hallac-u Mansur baś tê nas kirin, ku źi hêla îslamîstan va źiber helbestên wî yên xwadê-nenas u xwadê-rexnegir ćermê wî hatî bu gurandin.

Gava em hîro bala xwa didin kurdan, em di nav kurdên vê heyamê da śopeke pićućik źî źi van peyv u têgêhiśtinên bi hezaran salan nikanin bibînin.

Him laś u him źî rihê kurdan li vî gundê tirk, ereb u farsan yê bi telaś źi hev ketiye.

Kurd hizir nakin ku carekê l’ hêlliya / neynika li ser dîwarê malê binêrin. Źi halê xwa memnun in.

Dibêźin bi têra xwa kurdên pît in, hesin tê da diśkê.

Lê l’ peyvên tirk, ereb u farsan yên ku di bedena wan da cî bune, rihê wan qul kirine, nahessin.

Herê, ev kurdên qul kirî hîro li ser kolanan bazara kurdîtiyê dikin, kurdîtiyê difrośin kurdên ne-qul-kirî!